Tork, bir cismi bir eksen etrafında döndürmeye çalışan kuvvetin ölçüsüdür. Otomobillerde motorun "çekiş gücü" olarak hissedilen özellik de büyük ölçüde torkla ilgilidir. Aşağıda torkun ne olduğunu, nasıl hesaplandığını, motor gücüyle ilişkisini ve araç seçerken neden önemli olduğunu bulabilirsiniz.
Tork nedir?
Bir kapıyı menteşesine yakın bir noktadan itmek zordur; aynı kapıyı kolundan itmek ise kolaydır. Bunun nedeni, uygulanan kuvvetin dönme eksenine olan uzaklığı arttıkça döndürme etkisinin de artmasıdır. İşte bu döndürme etkisine tork, fizikteki adıyla moment denir.
Motorda yanma sonucu oluşan basınç pistonları iter; biyel kolları bu doğrusal hareketi krank milinde dönme hareketine çevirir. Krank milinin ürettiği döndürme kuvveti motorun torkudur ve şanzıman üzerinden tekerleklere aktarılır.
Tork nasıl hesaplanır?
Torkun temel formülü oldukça basittir:
Tork (τ) = Kuvvet (F) × Kuvvet kolu (r)
Burada F, newton (N) cinsinden uygulanan kuvveti; r ise kuvvetin uygulandığı nokta ile dönme ekseni arasındaki mesafeyi metre (m) cinsinden ifade eder. Formül, kuvvetin kola dik uygulandığı durum için geçerlidir ve sonuç newton metre (Nm) birimiyle ifade edilir.
Örnek hesaplama
0,4 metre uzunluğundaki bir anahtarın ucuna, kola dik olacak şekilde 100 newton kuvvet uyguladığınızı düşünün. Bu durumda civataya uygulanan tork 100 × 0,4 = 40 Nm olur. Aynı kuvveti 0,2 metrelik bir anahtarla uygularsanız tork 20 Nm'ye düşer. Sıkışmış bir civatayı uzun kollu bir anahtarla gevşetmenin daha kolay olmasının nedeni budur.
Tork bazen eski bir birim olan kilogram metre (kgm) ile de ifade edilir. 1 kgm yaklaşık 9,81 Nm'ye karşılık gelir.
Tork ve güç arasındaki ilişki
Tork ve güç sık karıştırılsa da farklı kavramlardır. Tork, motorun belirli bir andaki döndürme kuvvetini; güç ise bu kuvvetle ne kadar hızlı iş yapılabildiğini gösterir. Güç, torkun devirle çarpımına bağlıdır:
Güç (kW) = Tork (Nm) × Devir (d/dk) ÷ 9.549
Örneğin 4.000 d/dk'da 250 Nm tork üreten bir motor, bu devirde yaklaşık 105 kW güç üretir. 1 kW yaklaşık 1,36 beygir gücüne (PS) eşit olduğundan bu değer yaklaşık 142 beygire karşılık gelir.
Bu ilişkiden şu sonuç çıkar: Aynı güç, düşük devirde yüksek torkla da yüksek devirde daha düşük torkla da elde edilebilir. Bu nedenle iki motorun karakterini anlamak için yalnızca en yüksek güce değil, torkun hangi devir aralığında üretildiğine de bakmak gerekir.
Tork araç kullanımını nasıl etkiler?
- Kalkış ve ara hızlanma: Düşük devirde yüksek tork üreten motorlar, vites küçültmeye gerek kalmadan rahat hızlanır.
- Yokuş ve yük: Dolu bir araçla yokuş çıkarken ya da römork çekerken torku yüksek motorlar daha az zorlanır.
- Yakıt tüketimi: Torkun düşük devirde kullanılabilmesi, motorun daha düşük devirde çalışmasını ve çoğu durumda daha verimli olmasını sağlar.
Turbo beslemeli motorlar ve dizel motorlar genellikle düşük ve orta devirlerde yüksek tork üretir. Atmosferik benzinli motorlar ise güçlerini daha çok yüksek devirlerde ortaya koyar. Elektrik motorları en yüksek torku neredeyse ilk andan itibaren sunduğu için kalkışta çok çevik hissedilir.
Tork eğrisi
Üreticiler motorun torkunu genellikle bir değer ve bu değerin elde edildiği devir aralığıyla birlikte verir. Bu aralığın geniş olması, motorun farklı devirlerde benzer bir çekiş sunduğunu gösterir. Geniş ve düz bir tork eğrisi, günlük kullanımda daha esnek ve rahat bir sürüş anlamına gelir.
Bakım ve onarımda tork
Tork yalnızca motor performansıyla ilgili değildir; bakım ve onarımda da sık kullanılır. Bijon somunları, silindir kapağı civataları ve bujiler gibi parçalar üreticinin belirttiği tork değerinde sıkılmalıdır. Bunun için tork anahtarı kullanılır.
Gereğinden gevşek sıkılan bir bağlantı zamanla boşalabilir; aşırı sıkılan bir civata ise kopabilir ya da parçaya zarar verebilir. Bu yüzden lastik değişiminden sonra bijonların doğru torkla sıkıldığından emin olmak güvenliğiniz açısından önemlidir.
Özetle
Tork, kuvvet ile kuvvet kolunun çarpımıyla hesaplanan döndürme etkisidir ve birimi newton metredir. Güç ise torkun devirle birlikte ne kadar iş ürettiğini gösterir. Araç seçerken en yüksek beygir gücünün yanında torkun hangi devirde ve ne kadar geniş bir aralıkta sunulduğuna bakmak, motorun günlük kullanımdaki karakterini anlamanızı sağlar.